Bir müddet önce felsefi istidlaller sonucu elde ettiğimiz bazı verileri belli şekillerde notlara dökerek sizlere sunmuştuk. Aşk üzerine söylenecek çok söz olmasına rağmen yine de bizler bu notların muhtevasını şimdilik bu kadarla sınırlı tutmayı yeğledik. Diğer taraftan bu notlar sadece birlikte tefekkür etmek adına ortaya atılmıştır. Asla bir “kâmillik” taşımamakta, aksine ortak bir akıl yaratma çabası üzerine ortaya konulmuştur. Bir de metodumuzun felsefi istidlale dayalı olması da hakikatin tam anlamıyla ortaya çıkmasını ve açık olmasını engelleyecektir şüphesiz. Çünkü hakikat “şeriat”, “keşf” ve “felsefi istidlalin” ürünüdür oysa biz sadece son maddenin getirileriyle yetineceğiz ve kimi yerlerde de belki şeriatten de beslenme fırsatı bulacağız. Ancak “keşf” âleminin verilerini vermek bizlerin kaleminin hüner yetireceği bir alan değil, orayı da ehline bırakıyoruz. Ve Allah’ın izniyle bu yazı muhtevasında ve akabinde birkaç yazı ile ilk yazıdaki notları şerh edeceğiz.

Birinci notun şerhini sonraki yazılarda dile getireceğiz Allah’ın izniyle. Bu yüzden ikinci nottan devam ediyoruz.

(2). Aşk kendine ait bir düzene sahip olduğundan zatî midir yoksa arazî midir? Aşk her hal û kârda zatîdir. Fakat illet ve malulden her birine ihtiyaç duyar.

Aşkın arazî ya da zatî olduğu konusunda derinlemesine tefekkür etmeden bunu çıkaramayız. Diğer taraftan eğer aşkı zattan sayarsak, o zaman elemin ve ıstırabı da zatî mi yoksa arazî mi olduğu sorusu yeniden gündeme gelecektir. Bu aşamada önce Allah’ın izniyle, Aşk’ın zatî oluşu durumunu dile getireceğiz. Aşk, her hal û kârda zatîdir derken ne demek istiyoruz? Ya da zatî olan aşk yalnız insana ait midir yoksa kâinata, her cüze, en küçük birime dahi hükmeder mi? Bunu da bilmek gerek.

Şimdi aşk, her şeyde saklıdır ancak bu aktiflik ve durağanlık açısından ve varlığın kapasitesi, mahiyeti açısından farklılık gösterir. Bir taşın kemale olan aşkı ile bir insanın kemale olan aşkı aynı değildir. Diğer taraftan insandaki aşk ile taştaki aşk da değişiklik göstermek zorundadır. Çünkü insanın aşkı zatta olsa da onu ortaya çıkarmak ya da saklamak, diğer hareketlerle birleştirmek ya da ayırmak onun iradesine bağlıdır. Bir de, taş için bu geçerli değildir. Nasıl ki onun cevherî bir hareketi mümkünse, aşk da bu cevheri harekete bağlıdır. Yani aşkı ile hareketi birbirinden ayırma imkânı yoktur taşın, çünkü irade sahibi değildir. Bu anlamda da taşta aşk, cevherdeki harekete eşitken insanda yalnız hareket için bir araç halini alır. Yerde ve gökte bulunan her şeyin Allah’ı tespih etmesi bu türden bir öneridir. Yani Allah’a olan aşk onların hareketinde tecelli eder ve onunla birliktedir. Zikretme eylemi güneş için güneşliğini yapma ya da taş için taşlığını sürdürme iken, bu şekilde hem zikir(aşk) gerçekleşmiş olur, hem de hareket.

İnsana gelince! İnsan farklılık gösterir, insanın hareket babında kemale gidişi ile aşka ulaşışı arasında merhaleler vardır. Bir taş kendi hareketiyle kemale doğru giderken aşkla gider. İstekli ya da isteksiz gelişte, hep istekli gelir. Ancak insan için bu geçerli değildir. İnsanın hareketi doğarken aşkla başlar, ancak daha sonra arazlar – ki günahlar arazdır – aracılığıyla pasifleşir, daha sonra insan bir kez daha cevherî hareketini aşk yönüne çevirerek onu aktifleştirir. Bu aşamada “Aşkın” olana(bkz, not 3) doğru bir yol alır, diğer taraftan herhangi bir cüze, doğanın herhangi bir formuna aşk mümkündür. Örneğin, önce dağa ve taşa, derken bir insanlığa, sonra insanlardan tekine âşık olunabilir. Bu direkt olarak insanların tekinden başlayıp, sonra farklı yönlere de gelişip en son da “mutlak Aşkın varlığa” aşkı sağladığında son merhalesine ulaşabilir. Yani insan da varlık âlemindeki her varlık gibi kemale, hep kemale gider. Her aşk onda kemale giden bir kapıdır. Kimilerinin ömrü bu kemali yakalamaya ve “sürekli aktif aşk”ı yakalayacak ilmi elde etmeye yeter, kimileri ise “beşeri aşka” takılıp kalır, diğer taraftan kimileri de hiç aşkı tadamadan ölür. Bunlar da şüphesiz insani varlıklarını yitirmişlerdir. (Hayır, onlar hayvanlar gibidir, hatta onlar yolca daha da sapıktırlar. Furkan 44). Bu noktadan da anlaşılacağı üzere insan için aşk zatîdir. Arazî olanlar ise (günah vb…) zata daha sonradan eklemlenen (köpük gider yararlı olan kalır, ayeti günahların vd… arazî olguların ek değil, eklemlenmiş köpük olduklarının göstergesidir) ve insanları yaratıldıkları fıtrattan uzaklaştıran şeylerdir. Şimdi Hz. İbrahim’in Enam suresinde hikâye edilen Rabbini arama süreci de tıpkı Mecnun’un Leyla’sını araması süreci gibidir. Diğer taraftan Allah’ın Hud Suresi 75. Ayette buyurdukları da bu “aşk”ın işaret eder niteliktedir. Kemalin en üst mertebesi ve ilahi nurun kalbe tam olarak nüzulü olan “imamlık” makamı da ona bu aşk sonucunda sadır olmuştur şüphesiz. Çünkü her maşuk aşığını sınar. Allah da Hz. Halil a.s’ı sınamış ve ona bu sınanış sonunda sevgili bir makam vermiştir. Bu aşamada konumuz imamlık ve aşkın tecellisi değil şüphesiz. Bu konuda diğer örnekler konumuzdan kopmamıza sebep verecektir. Ancak hâsılı odur ki, aşk zatidir. Zatta var olan ve en üstün/aktif hali ilahi olan olgudur – ki zatta ilahi aşk mahfuzdur ancak insan kapasitesine göre nasiplenir. –

Istırap ve elemin zatî mi, arazî mi olduğu sorusuna gelince, eğer aşk zatî ise, o zaman ıstırap ve elem kesinlikle zatî olmalıdır. Molla Sadra’nın r.a aşkın zattan oluşu söylemine katılmakla beraber onu elemin arazî olduğuna dair savına ise katılmamaktayız. Bizce Mir Damad’ın r.a elemin zatîliği konusundaki görüşü doğrudur. Diğer taraftan Molla Sadra da elemi kötü bir şey görmemiş sadece arazî sayıp yararlı bilmiştir. Bu da makul bir görüştür ancak bu konunun çıkarımlarına burada girmeyeceğiz. Yalnız şunu belirtmek gerekir ki elem ile ümitsizliğin hiçbir alakası yoktur. Ümitsizlik arazdır ve zatî olan şekli ümittir. Ancak elem üzüntü halinden çok tedirginlik ve korku halidir ki bu da zatîdir.

Gelelim 3. Notun şerhine…

(3). Aşk, “Aşkın” olana duyulanda saklı olsa da doğanın herhangi bir cüzüne ait de olabilir.

Bize göre, aşkın ilahi olandan başka bir yönü yoktur. Yani insan her halinde Allah’ı arar ve ona olan aşkından yanar tutuşur. Ancak başka şeylere aşkı tıpkı Hz. İbrahim’in yıldıza bakıp “benim rabbim budur” demesi gibidir. Bu bir arayıştır. Ve diğer taraftan beşeri aşkların giderek tekâmül sonucunda ilahi olana dönüşmesi de artık İbrahim a.s’ın yıldızın batışında “ben batanları sevmem” deyişindeki gerçeğin tevilidir. Yani insan beşere âşık oluşunda onda ilahi şeyler görür. Özellikle erkeklerin kadınlara aşkı bu türdendir. Hz. Resul s.a.a “kadınlar ilahi güzelliğin tecellisidir” derken buna değinmiştir sanırız. Yani insan ilahi güzelliğe vurulur ve onu sever. Bir müddet bu nurdan nurlanır ve beslenir ama bu sadece ilahi nurdan yaratılmış, cüzi bir şeydir. Bu yüzden “Rabbin dağa tecelli etmesi” sonucu bayılan Musa a.s’ın kemalatta bir basamak daha atlaması gibi, beşerin aşkında insan yine bu olgunlaşmayı, ilahi nurun tecellisini arar. Gözleriyle müşahide ettiği güzelliği, mutlak olarak kalben görmek ister. Yani “Lika”ya gitmek ister. Bunun için de her aşkın yönü ilahidir aslında. Bizler elbiseleri severiz, arabalar, evler, para derken bir insana tutuluruz ancak asla doymayız. Asla mutmain olmayız. “Kalpler yalnız Allah’ı anmakla mutmain olur” ayetinin tecellisi olarak en son Allah’a olan aşkımızla mutmain kalırız. İşte böylece anlaşılır ki her aşkın yönü “Aşkın” olana yani İlahi’ye doğrudur, ancak insan kemalat yolunda her adımı attıkça kendini bu yola daha çok alıştırır. Derken “sen beni asla göremezsin” ayeti gereğince gözüyle gördüklerini “kalben”  tanımak ister. İmam Ali’nin “ben görmediğim Allah’a ibadet etmem” sözünün tevili de böylece ortaya çıkar.

Gel gelelim aşkın bu aşamadaki tanımı tek başına bir sözlük tanımı olamaz. Yani aşk her hal û kârda zatî ise, lika seviyesinde artık aşk varlıkla eş olur. Cevherî hareket artık aşkla eşittir. Ancak tabii taşınkinden farklı olarak. Bu aşamada aşkın bedene hâkimiyeti ile Maşuk’ta erime gerçekleşir ve yön sabitlenir artık(bkz, not 10). Artık bu aşamada Allah “kulun gören gözü, işiten kulağı… olur”.

Bu yazıda ikinci ve üçüncü notun şerhini yaptık. Allah Tevfik buyurursa ileride geri kalanları da ele alacak ve aşkın mahiyetine dair görüşlerimizi birlikte sağlamlaştıracağız. Şüphesiz her şey Allah’ın izniyledir vesselam…

Hüseyin BEHEŞTÎ