Bismillah

Kısa bir mukaddimeyle başlıyoruz. Bazı distopya örneklerinde (Geleceğe yönelik olumsuz devlet ve toplum düzeni tasarısı, anti-ütopya) toplumları uyutmak ve rahat yönlendirmek için çeşitli yöntemlere başvurulduğunu görmekteyiz. Her distopya yazarı kendi hayalgücü ve dünya görüşüyle, gelecekle ilgili kaygılarını tasarısına yansıtmıştır. Ama meşhur bazı distopya örneklerindeki (Bradbury, Huxley) ortak kaygı, insanı insan yapan ‘kaygı kavramı’nın onun elinden alınmasıdır. Açalım. Kaygı; yani insanın dert sahibi olması. . Kendisi ve başkaları için düşünmesi. Yanlışı görebilmesi ve onun karşısında tavır alabilmesi. Din’dar’, duygu ve sanat sahibi olması.

Bazi anti-ütopyalarda görülen totaliter rejimlerin amacı toplumun zihnini kaygıdan, fikirden uzaklaştırarak herkesi mutlulukla gark etmek. Ama bu mutluluk şuurdan uzaktır. Biri mutlu olmuyorsa, zorla mutlu edilir. Bunun için muhtelif yöntemlere başvurulur. Bunların içerisinde, hakikatin, gerçeklerin kimseye açıklanmaması, kitap okumanın, fikir üretmenin yasaklanması, din ve Tanrı kavramlarının yok edilmesi, meşru uyuşturucuların toplum içerisinde yaygınlaştırılması ve daha bir çok uç, marjinal yöntemler kullanılır. Konumuzun bunlarla fazla ilgisi olmadığı için için asıl konuya geliyorum.

Dünyada düzenlenen bazı organizasyon, turnuva, festival, program, yarışmaların görmüş olduğu işlev distopyalarda işaret ettiğimiz bazı kehanetlerin işlevine ne kadar da benziyor. Farklı olan kısım devletlerin değil de uluslar arası kuruluşların düzenleyici olması. Benzerlik yönüne gelecek olursak, kısacası insanın uyuşturulması ve kendini sürekli mutlu hissetmesi.Bu mutluluk Abidin Dino’nun ‘Mutluluğun Resmi’ tablosundaki mutluluktan oldukça farklı. Burada mutlu olmaktan kasıt fazla düşünmemek, bir ömür boyunca fikir sarhoşu olmaktır. Büyük organizasyonlarda oluşan geniş tüketim sektörü, muazzam para akışı gibi konuları geçerek benzerlik kısmını devam ettiriyorum.

SDE’nin (Stratejik Düşünce Enstitüsü) sitesinde, Dünya Kupasının başlangıcında yayınlanan bir yazının başlığını ve son cümlesini aktarıyorum: “Toplumlar Arası Bir Mola: Dünya Kupası.” “Afrika yeniden keşfedilirken tüm dünya futbol eşliğinde 1 ay boyunca waka waka yapıp statlarda vuvuzela çalınmasını tartışmaya devam edecek.”

Bu şirin ve değerlendirmeden çok bir ‘iyi niyet temennisi ilan namesi’ niteliği taşıyabilecek yazıdaki bazı cümlelerden istifadeyle, organizasyonu hülasa olarak incelemeli.
Bazıları futbol bir puttur derler. Ne kadar doğru tartışılır. Bu sporu tamamen reddeden anlayış bizden uzak. Ama bu sözü sarfedenlere bazı açılardan hak vermemek elde değil. Bir beden terbiyesi açısından söylenecek bir şey elbette olamaz. Ama bir kültür, sektör, yaşam anlayışı olarak bütün dünyada yaygınlaşmış, pazar sahibi olmuş futbolla sorunlarımız var.
Futbol sektörü insan tüketen bir sektördür. İnsanın hassasiyetini kör etmeye yöneliktir. Bu hususiyet bir kimsede fazla, bir kimsede az olur, başka bir mesele. Farklı alanlarda da olsa bir çok yeni kültür, sektör, yaşam tarzı ortaya çıkmaktadır (Eurovision vs…) ki aynı özelliği taşırlar. Ve bunlar sürekli yalancı kahramanlar üretir. Bu kahramanlar dünyaya pazarlanır ve bir süreliğine kamuoyunun olguları niteliğini kazanırlar. Büyük organizasyonların hepsinin sonunda bunlar ortaya çıkar. Ta yeni ya farklı bir alanda yeni kahramanlar piyasaya sürülünceye kadar.

Ülke içerisinde televizyon, radyo, gazete, dergi, albüm, konser ve çeşitli etkileyici, renkli festival ve organizasyonlarla ve özellikle sinema ve internetle toplumlar ‘meşgul’dür. Her yıl düzenlenen bir çok uluslararası renkli organizasyonlarla yerel ve geleneksel renkler silik hale getirilir ve onun yerine ‘Uluslararası Tüketici Kültürü’nün muazzam tebliği yapılır. Cemil Meriç’in ‘yirminci yüzyılda herkes batılı’ manasindaki sözünü hatırlamamak elde değil.
Düzenlenen her programın sistemli bir şekilde belirttiğimiz amaç doğrultusunda kasıtlı olarak çalıştığını söyleyecek iddiamız yok. Ama farkındalıkla birlikte ya da bilinçsiz bir şekilde bir çok modern kültür öğesinin bu hale geldiği ya da alet olduğu aşikar.
Aldous Huxley’in Cesur Yeni Dünyası’nda işaret edilen bazı meseleler dikkate şayandır. Kahramanlardan birisi şunu söylüyordu:” Yaptıklarımız ‘gerçek’ için iyi olmadı ama mutluluk için iyi oldu.” Gerçeklerden taviz verme, onları görmemekle mutlu olmak.
Aynı kitaptaki şu ifadeye dikkat ediniz: “Şurada şu oyunu oynamayacaksak, şu olayı maçı izlemeyeceksek, bir yerde yemek yemeyeceksek vs zaman ne işe yarar ki? Birçok karma karışıklıkla insanlar hep meşgul, yoğun, mutlu.” Düşünmeye konuşmaya yalnız kalmaya müsaade edilmez, böyle şartlandırılmaz insanlar. İnsanlar hiç yalnız bırakılmaz, tanrıyı, ölümü düşünüp yâd etmemeleri için.

Kitaptaki belirtilen vaziyetin çok uzağında değiliz. Dünya Kupası ve benzeri organizasyonları (ki bir parçasıdır büyük tablonun) bu bakış açısıyla değerlendirmenin zamanı geldi ve çoktan geçiyor. Bir mola olarak tanımlamak, bizim açmış olduğumuz pencereden bakıldığında yanlıştır, hatta mola olmaktan daha çok, bu gibi etkinlikler yıl içerisindeki ekinin biçildiği, resmin tamamlandığı zamanlardır. Her zaman oynaması için şu insanoğlunun eline oyuncak ver. Ta ki kafasını kaldırıp etrafında ne dönüyor anlamasın.

Belki de Sadi Şirazi’nin kelamına kulak vermenin vaktidir şimdi.

Beni Adem e’zayé yek peykerend/ ké der aferineş zyek goherend
Çu ozvi bé derd avered ruzıgar/ déger ozvha ra nemaned gerar
(Adem oğulları bir bedenin azasıdır, ki yaratılışta tek cevherdendirler
Zamane bir uzuva ağrı getirirse, diğer uzuvları huzurlu,sakin bırakmaz artık)

İnsanın fikir sancısı olmalı. Çare aramalı. İnsan’ın ulaşabileceği makam, modern kültürün tayin ettiği bütün makamlardan çok daha yüksek, pak, ve azizdir.

Belki bazıları, bu yılki Dünya Kupasının Güney Afrika’da düzenlendiğini, bunun benim sözlerime aykırı olduğunu, yani bu gibi organizasyonların sadece zengin ülkelerin işi olmayacağını, fakir ülkelerin tanıtımında, ekonomik kalkınmasında çok etkili olduğu söyleyecektir. Hatta buna benzer bir şeyler diyebilirler; ‘Ayrıca zihinlerde fakirlik, ırkçılık, apartheid rejimleri, ilkel toplum yapıları, etnik, siyasal, sosyal, sivil çatışmacılar ve AIDS gibi “olumsuz” unsurlar üzerinden şekillenen Afrika’nın “olumlu” yönde “imaj” değiştirmesi sağlanıyor.’ Hatta buna ilave olarak bireylerin Afrika’yla ilgili fikir dönüşümünün yenidünya düzeninde Afrika’ya önemli rol biçildiğinin göstergesi olduğunu da diyebilirler. Afrika’nın yapılandırılmasında uluslar arası aktörler arasındaki rekabetin artacağını da…

Kupa’nın Güney Afrika’nın tanıtımına yardımcı olduğunu söylemek apaçık bir yanılmadır. Bu tanıtım, bütün vücudu yanık birinin, elbise giyinip yüzüne makyaj yaparak insanların arasına çıkması gibidir. İktisadi, kültürel, siyasi hiçbir unsuru değişmemiş bir toplumun birkaç stat yapımıyla olumlu yönde ‘imaj’ değiştirmesi mi? O görkemli stadyumları görünce, Afrika ilerlemiş diyeceğiz öyle mi?
SDE’nin sitesinde yer alan başka bir yazı açık bir şekilde Güney Afrika’nın durumunu ortaya koyuyor.

‘Nüfusun yarısının 200 dolar gelirle yaşadığı’, birçok yerinde su ve elektrik olmayan ülkede, sadece bir stadyum için 832 milyon dolar harcanması neyle açıklanır? Bu sektörle para mı kazanılacak? Çok geliri olmadığı oldukça aşikâr olan bir alandır bu, orada kaç kere Dünya Kupası düzenlenecek?

Yarım milyon civarında insanın geleceği yerde, güvenlik, sınır kontrolünün zayıf ve rüşvetin yaygın olması, hükümetin de tartışmalı olması kimlerin eline koz geçirir? Uyuşturucu kaçakçılığı ve fuhuş için en uygun ortamdır bu. Yasa dışı çeteler için ne kadar iş alanı açılacağı bellidir. Çeşitli ülkelerden –en az- 40 bin kadının fuhuş için getirtildiği belirtiliyor.
Elbette şu konuya hem değinmeli. Dünyanın en yüksek HIV oranına Güney Afrika sahiptir. 48 milyon nüfusun beş buçuk milyonu AIDS’lidir. Kupayla birlikte HIV vakalarının artacağı tehlikesi vardır.

Tanıtım, imaj mı dediniz? Afrika’ya yeni bir rol veriliyor, bu dünyadaki gelişmelerden belli oluyor. Afrika’yı yeniden yapılandıracak kim? Uluslar arası kuruluşlar. Rekabet artacak doğru. Ne rekabeti? Yapılandırma mı, sömürü mü? Tarih tekerrürden ibarettir. Kapitalizm ve emperyalizm sinsice gülümsüyor…

Kupayı dost akrabanın, birçoğunun takip ettiğini biliyorum. Sadece bu nüktelere olan teveccühümüzü artırmalı. Samimane bir hatırlatma olarak telakki ediniz.