Bismillah.

17 Mayıs 2010 tarihinde imzalanan Uranyum Takası Anlaşması, bir anlamda Ortadoğu için yeni bir dönemin başlangıcı olarak yorumlanabilecek özelliktedir. Anlaşmanın içeriğindeki belirginlik ve sınırlarının belirlenmesinde gösterilen titizlik anlaşmanın kamuoyundaki meşruiyetini de bir anda sağlamıştır. Sıkışan diplomasi kilidini açma adına atılan bu adım, bölgedeki stratejik dengeleri değiştirme yönünde de başarılı oldu demek ilk anda çok muhtemel görünmese de, ileri günlerde böylesi bir sonuçtan bahsetmek de olasıdır. Anlaşmanın coğrafyadaki değişimi tetikleyici doğasını analiz etmeden evvel, bugüne kadar gelişen süreci ve nükleer meselenin uluslar arası ilişkilerdeki yerini iyice kavramak gerekir.

İran Nükleer Meselesi’nin Uluslar Arası Arenadaki Yeri

İran için nükleer mesele yeni bir mesele değildir aslında. 1979 İslam Devrimi’nden önce Şah tarafından ABD ve Avrupa’nın desteğiyle başlatılan projelerden biridir bu. Ancak 79 yılındaki devrimden sonra mevcut durumlar gözetilerek nükleer program durdurulmuştur. Bununla birlikte İran – Irak savaşının peşine bir kez daha gündeme gelmiş ve dönemin başbakanı Mir Hüseyin Musavî tarafından şiddetlice savunulmuştur. Rafsancani ve Hatemi dönemlerinde bu programın alt yapısı hazırlanırken, Ahmedînejad döneminde nükleer programa hız verilmiştir.

Ahmedînejad hükümetinin ülke güvenliği konusundaki tercihleri, silahlanarak silahsızlanma üzerine kurulmuştur ilk günden itibaren. Bu şu demektir, bir ülke kendi etrafındaki tehditleri bertaraf etmek için silahlanır, gerekmediği sürece silahını kullanmaz ancak elindeki silah onun dış tehditlere karşı kullandığı caydırıcı gücüdür. İran’ın Irak savaşından sonra benimsediği siyaset tam da bu algı üzerinden yürümüştür. Dışarıdan sürekli tehdit ve ambargolara maruz kalan bir devlet olarak İran, dış tehdit algısının kuvvetlendiği dönemlerde silahlanmayı bir caydırıcı güç olarak kullanmıştır.

İran nükleer meselesi konusunda fikir beyan eden üç devlet gurubu vardır bugün dünyada. Bunlar konuyu değerlendirme bağlamında farklı kutuplarda ancak aynı yargı sisteminden beslenen iki gurup ve bir de gerçek mahiyette realist üçüncü guruptur. İlk iki gurup konuya duygusal ve kimilerine göreyse ideolojik temellerle bakarlar. Bu iki gurup da popülist ve reel politik değerlerden uzaktırlar. İran nükleer meselesinin politikleşmesi bu aşamada manidardır. Bu gurupların varlığı her konuyu ideolojik ve politik kalemlerle çözmeyi gerektirmektedir. Ne yazık ki, İran nükleer meselesi de bugün bu popülist ve ideoloji ihracı peşinde olan guruplar tarafından çözülmeye çalışılmaktadır.

2009 yılında İran Nükleer Meselesi’ni çözmek üzere bir araya gelen 5+1 gurubu mensupları o günden bu güne bir araya geldikleri her toplantıda ortak bir karar alamadan ayrılmışlardır. Konunun masada, diplomasiyle çözülmesi konusunda sürekli BM ve diğer uluslar arası örgütlerden ikazlar gelmesine rağmen, AB ve ABD yaptırımlar ve hatta savaş sözünü dillerine pelesenk etmişlerdir. Bu nükleer meselenin çözümü konusunda artık atılabilecek adımların da azaldığını göstermiştir. 2010 yılında ABD tarafından açıklanan yeni güvenlik stratejileri raporunda, İran atom bombasıyla tehdit edilmiştir. Uluslar arası arenada bu soğuk duş etkisi yaratan yorum, kısa bir süre sonra unut(tur)ulmuştur.

İran ise nükleer mesele konusunda 5+1 üyelerinin ekseriyetinin siyasal söylemdeki duygusallığını çok iyi kullanarak, yeni bir stratejik çerçeve çizmiştir kendine.

Nükleer Silah Varmış Gibi Davranmak

İran’ın nükleer konuyu kullanarak attığı en stratejik adım, dünya kamuoyunda yaratmış olduğu “güç” algısıdır. İran dini lideri Ayetullah Humeynî’nin 1980 yılında “nükleer silahın haramlığı” konusunda verdiği fetva, şu anki dini lider Seyyid Ali Hamaneî ve diğer birçok dini merci tarafından defalarca teyit edilmiştir. Yine de İran yöneticileri dünyanın dine bakış açısını çok iyi sezmiş ve nükleer meselede dünyanın mevcut eğilimlerini çok iyi manipüle etmiştir. Televizyonlar ya da gazetelere verilen her demeçte nükleer programın barışçıl boyutu vurgulansa da, diplomatik alanda elinde bir nükleer bomba varmış gibi siyaset yaparak diplomatik çevrelere korku salmıştır. Bu nükleer programın İran İslam Cumhuriyeti(İİC)’nin istediği çerçevede sürdürülmesini sağlamak adına İİC’ye zaman kazandırmak üzere üretilmiş siyasetlerden biridir. İran daha tartışmaların başladığı ilk andan itibaren sonunda UAEK’nin isteklerini kabul etmeyi kafasına koymuştur ancak uluslar arası arenada kendi rüştünü ve meşruiyetini ispatlamak için bu süreçten ne elde ederse kar olacağını bilerek bu siyasete girişmiştir. İran eğer uluslar arası arenada tek olsaydı bu şekilde konuyu dillendirmeyecek ve daha ilk andan geçtiğimiz günlerde imzalanan anlaşmaya benzer bir anlaşmayı imzalayacaktı. Bununla birlikte Rusya ve Türkiye de bu konuda İran’ın yanında olmuşlardır. Çünkü İran nükleer meselesinde 5+1 gurubu mensubu olan Rusya’nın yaptırımlara karşı olan tavrını değiştirmek için ABD birçok fedakârlık yapmak zorunda kalmıştır. Türkiye de aynı fedakârlıklardan faydalanmış ve bu süreçte İran’ın elini kuvvetlendirirken, coğrafyadaki konumunu da sağlamlaştırmıştır.

İran’ın elinde bir nükleer silah varmış gibi gösteilmesi aslında, hem kendi bölgesinde hem de bölge dışı anti-Amerikan cephede çok etkili olmuştur. İran Latin Amerika’da, Afrika’da ve Ortadoğu’da bu şekilde daha kuvvetli bir konum elde etmiştir. Bununla birlikte İran karşıtı Arap Monarşileri bölgedeki İran korkusunu bertaraf etmek için silahlanmaya koyulmuştur. Her ne kadar bu böyle olsa da, Katar gibi monarşilerse İran’a daha çok yakınlaşmıştır.

İsrail’e karşı “Nükleer Savaş”

İran nükleer meselesinin bir diğer boyutu, uluslar arası hukukun meşruiyetinin tartışmaya açılmasıdır. İran yanına Türkiye’yi de alarak, uluslar arası hukuku sorgulamaya ve BM’nin işlevselliği konusunda eleştirel bir bakış geliştirmeye başlamıştır. İran devlet başkanı Ahmedînejad, yaptığı birçok konuşmada İsrail’in elinde bulunan nükleer silahlara ve İsrail’in NPT’ye taraf olmaması konusuna değinmiş ve önce İsrail’e hesap sorun sonra konuşalım demiştir. Türkiye Başbakanı Recep Tayyip Erdoğan da İsrail’in nükleer silaha sahip olduğuna değinerek, İran’ı eleştirenlerin önce İsrail’e hesap sorması gerektiğini söylemiştir. Ahmedînejad ve Erdoğan birçok kere de BM’yi eleştirmiş ve İran nükleer problemi etrafında başlayan tartışmaları sürekli BM’nin Filistin meselesi konusundaki yetersizliğine bağlayarak konuyu daha da girift ve önemli bir hale sokmuşlardır.

Mayıs 2010’da Madrid’de yaptığı bir konuşmada İran’la yapılan nükleer takas anlaşmasına değinen Erdoğan, nükleer silahsızlanma diyen tüm ülkelerin nükleer silahları var diyerek uluslar arası hukukun bir kitlenin düzenlediği değerler olduğu konusundaki eleştirel tavrını devam ettirmiştir. İran nükleer meselesi esnasında başlayan İsrail’e karşı Türkiye – İran ortak söylemi, 2009 yılının sonundan itibaren daha da sertleşmiştir. İran’ın Ortadoğu’da başlayan anti-İsrailciliği iyi tespit etmesi ve Türkiye’nin de bu tespite inanması, bir anda Filistin konusunda ortak bir söylem oluşturmuştur. Ve uluslar arası hukukun düzenlenmesi, BM’nin işlevi gibi konulara karşı bu şekilde çok daha kolay eleştirel bir tavır belirlenebilmiştir.

“Antisemitist” Manipülasyon

İran nükleer problemiyle başlayan bölgedeki dengelerin değişmesi süreci, giderek giriftleştikçe, bölgedeki sorunlardan beslenen ve bu yüzden bölge ülkeleri arasındaki çatışmaların dinmesini istemeyen İsrail, daha çok saldırganlaşmaktadır. İran’ın bölge ülkelerinden sağladığı desteğin artması İsrail’i bir anda yeni bir çatışma alanı çıkarmak zorunda bırakmıştır. İran söylemleri zayıflayan İsrail, Filistin konusunda İran’la aynı söylemde buluşan Türkiye’yi de antisemitizmle suçlayarak, işi başka bir boyuta getirmiştir.

İran nükleer meselesinin bu süreç içerisinde çözümsüz hale gelmesindeki öncelikli nedenlerden biri, dünyadaki antisemitizm tanımı olmuştur. İkinci dünya savaşından sonra oluşan çerçeve, bir anda İsrail karşısında söz söyleyen herkesin antisemitist olduğunu düşünen bir dünyanın doğmasına sebebiyet verdi. Tabii bu konuda ABD ve AB’nin icraatları da önemli bir rol oynamaktadır. AB’nin İsrail’i Ortadoğu’nun modernite ve demokrasi kaynağı olarak görmesi, ABD’ninse İsrail’e kayıtsız destek veriyor olması dünyadaki antisemitizm tanımının iflasına sebebiyet vermiştir. Bu düşüncenin Ortadoğu’da yerleşmesiyse 1967’de Arap Devletlerinin İsrail’e yenilmesinin peşine gelişen süreçte olmuştur. İsrail yenilmez bir devlet olarak görülmüş ve İsrail karşıtlığının yapılması bile söz konusu edilmemiştir(bkz, Suudi Arabistan, Ürdün ve Mısır’ın 1967’den sonraki siyasetleri).

2006 yılında İsrail’in Hizbullah’a 33 günlük savaş sonunda yenilmesi, İsrail’in yenilmez imajını Arap toplumu içerisinde tartışılır kılmıştır. Bu süreçten sonra da, İsrail karşıtlığı giderek artmaya başlamıştır. Kâbe İmam’ının Kâbe’deki ABD ve İsrail karşıtı hutbesi bu açıdan hatırlanmaya değer bir ayrıntıdır.

İran nükleer meselesinin ABD ve AB tarafından antisemitizm paradigmasıyla okunması da, coğrafyadaki denge değişiminin bir diğer örneğidir. İran’ı İsrail’in varlığını yok edecek yeni bir Nazi figürü olarak tanıtmak diplomasi alanındaki korkuyu kamuoyuna indirmek açısından etkili olmuştur.

2010 Tahran Nükleer Takas Anlaşması     

2009 yılında Viyana gurubunun önerisi doğrultusunda zenginleştirilmiş uranyum takasının Fransa ya da Rusya topraklarında yapılması önerisi, İran’a sunulmuştu. İran söz konusu takasa prensipte evet dese de, takasın yapılacağı ülkeler konusunda şüpheleri olduğundan, bu anlaşmayı imzalamaktan vazgeçmiştir. Sonraları İran takasın Türkiye’de yapılması konusunda ısrar etmiş ve bu süreçte, Türkiye’yi müzakerelere dâhil etmeye çabalamıştır. Bu süreç içerisinde 5+1 üyelerinden Rusya ve Çin ve BM Güvenlik Kurulu Geçici üyeleri Türkiye ve Brezilya İran’a yaptırımlar konusunda sürekli olumsuz oy kullanmışlardır. İran Türkiye ile müzakerelere devam ederken, Türkiye de arabulucu rolünü ifa etmiştir. Rusya artık ABD ve AB ısrarları karşısında dayanamayacak noktaya geldiğinde Rusya lideri Medvedev Türkiye’yi ziyaret etmiştir. Aynı günlerde İran Dış İşleri Bakanı Muttakî ve İİC İslamî Şura Başkanı Laricanî Türkiye’yi ziyaret etmişlerdir. Medvedev’in ziyaretinin(10-12 Mayıs) hemen peşine 17 Mayısta (G-15 zirvesinin Tahran’da toplanacağı günlerde) İran, Türkiye ve Brezilya arasında uranyum takası anlaşması imzalandı. Bu gelişme kamuoyunu şaşırtmış olsa da, süreci iyi izleyenler tarafından rahatlıkla kabul edilebilecek bir gelişmedir. Fakat öncelikle sorulması gereken bir soru, gözden kaçırılmıştır. Brezilya neden?

İran Buşehr nükleer tesislerinin inşasını üstlenen ama söz verilen tarihte teslim etmeyen Rusya’nın arabuluculuğuna inanmamıştır hiçbir zaman. Fransa veya herhangi bir AB ülkesi de İsrail’in menfaatlerini İran için ateşe atmayacaktır, bundan da emindir. Bu yüzden İran için öncelikli devlet Türkiye’dir. Türkiye hem komşu olması, hem Müslüman olması hem de AB konusunda da elini kuvvetlendirecek kozlara ihtiyacı olan, siyasal bir proaktiflik gösterme isteğinde olan bir bölge ülkesi olarak İran için nükleer meselenin çözümündeki kilit ülke olmuştur. Brezilya ise, hem Hıristiyan bir güç hem Latin Amerika’daki mevcut eğilimler sonunda kurulu olan düzenden şikâyetçi olan devletlerin başında gelmesi hem de ekonomik olarak dünyadaki en hızlı büyüyen devletlerden biri olması hasebiyle önemli bir garantör ülkedir. Brezilya da Türkiye de dünyada saygınlık ve kuvvet aramaktadır. İran da bu konunun çözümünü isterken böylesi güç arayışı içerisinde olan ülkelerin daha güvenilir olacağını görerek hareket etmiştir. Türkiye tüm süreci hazırlayan ve yöneten ülkedir. Brezilya ise oyuna İran tarafından konunun daha girift ve ehemmiyetli kılınması için müdahil edilmiştir. Türkiye bir bölge ülkesi olarak İran’ı desteklerse bu normal sayılacaktır ancak Brezilya’nın da bu konuya dâhil olması olayı daha ciddi bir hale getirmektedir.

17 Mayıs’ta Tahran’da imzalanan anlaşmanın tüm hatlarının Türkiye tarafından belirlenmiş olduğunu söylemek yanlış olmayacaktır. Bu anlaşma öylesine ciddi hazırlanmıştır ki, UAEK’nin konunun çözümünü için belirttiği anlaşma maddelerinin tümünü içermekle birlikte, anlaşma içerisinde konunun çözümüne dair aşamalı bir ajanda da bulunuyor. Bu Türkiye’nin bölgedeki barışı koruma çabalarının yanında, uluslar arası bir güç olma iddiasının da giderek güçlendiğini gösteriyor.

İran’ın takas anlaşması konusunda samimi olmadığını dillendiren bazı uluslar arası kuruluşların bu anlaşmanın işlemesi için gösterecekleri çaba bu süreçten sonra Türkiye ve Brezilya’yla olan ilişkilerini de belirleyecek olması açısından manidardır. BM ya da Viyana Gurubu anlaşmayı reddettikleri takdirde Türkiye ve Brezilya gibi iki saygın devletin adımlarını olumsuz kılacaklardır. Bununla birlikte bu anlaşmaya rağmen alınacak bir yaptırım kararı, uluslar arası hukukun ve sistemin ülkeler nezdinde oluşmuş olumlu imajını yıkacağından çok uzun süreler düşünülmesi gereken bir karar olacaktır. Bunu en az 6 ay alacak bir sürecin başlangıcı olarak görmekteyiz. İran evvelden başlamış olduğu uranyum zenginleştirme programına devam ederek bu altı ay içerisinde uranyum zenginleştirmeyi tamamlayacaktır. Söz konusu anlaşma kabul görmese dahi, İran Türkiye’ye teslim ettiği uranyumu geri alacak ve yine kazançlı çıkmış olacaktır. Bununla birlikte artık İran’ın uluslar arası hukukun herhangi bir yaptırım tehdidini önemseyeceğini söylemek de zor olacaktır.

Peki, Bundan Sonra?

Tahran’da imzalanan takas anlaşması gelecek dönemlerde bölgede yeni bir dengenin oluşacağının sinyallerini vermektedir. Tahran anlaşmasına şu ana kadar tam anlamıyla hiçbir ülkeden ret yanıtı gelmemiştir. UAEK olumlu yaklaşmış ve Çin anlaşmayı desteklemiştir. Bu aşamada ileriki günlerde şu gelişmelerin yaşanması muhtemel görünmektedir:

1-    İran’a yaptırımlar her ne kadar halen tartışılıyor olsa da, yeni yaptırımların Türkiye ve Brezilya’ya da karşı olacağı düşünüldüğünde, yeni yaptırımların uygulanabileceğini düşünmek pek mümkün görünmemektedir. Belki bir iki değişiklikle anlaşma kabul görecektir.

2-    Türkiye ve Brezilya da Viyana gurubuna kabul edilecekler ve İran müzakerelerinde belirleyici güçler olarak kabul göreceklerdir.

3-    Türkiye, İran’dan Ermenistan/Karabağ mevzusunda tam destek görecektir. İran Rusya’yla bu konuda yürütülecek müzakerelerde Türkiye’yi destekleyecektir.

4-    İran bu anlaşmayla ülke içerisindeki halk desteğini daha da güçlendirmiştir. Ahmedînejad hükümeti ve taraftarları, uluslar arası ilişkilerde daha geniş bir destek şansı bulacaklardır.

5-    İran anlaşma sağlanamazsa da karlı çıkacak ve uranyum zenginleştirmesini kuvvetle muhtemel daha rahat sürdürecektir.

6-    Anlaşma sağlanamazsa, İran uluslar arası hukuk ve BM hakkında yürüttüğü eleştirel kampanyayı daha da kuvvetlendirecek ve sesini daha da yükseltecektir.                

Hüseyin Beheştî

huseyin.behesti@yahoo.fr