Bismillah…  

Hazırlanış aşamasından itibaren tartışmaları yakından takip etmekteyim. Şii Çalıştay’ı hakkında ve Türkiye Şiilerinin sosyolojik tahlillerine dair makalelerden oluşan kitap çalışmam hazırlanırken, Türkiye Şiilerinin Çalıştay hakkındaki tepkilerini gözlemleme fırsatı bulduğum için çok mutluyum. Yine de zamanın şartlarını kavramak ve konjonktürel gerçeklikleri idrak edebilmek için Şii Çalıştayının altında yatan stratejik değerleri iyi kavramak gerekir.

Şii Çalıştayı hakkında hükümete yakın çevrelerde yaptığımız temaslar her ne kadar hükümetin bu konuda doğrudan bir plan ya da programı olmadığını bize gösterse de, Şiiler içerisinden bir grubun bunu dillendirdiği ve hükümetin de mevcut açılım süreçleri içerisinde bunu değerlendirmenin kaçınılmaz olduğu gibi bir fikre kapıldığını gördük.

Hükümet cephesinde buna dair bir hazırlık olmadığını öğrenen birisi olmam hasebiyle bu konuda birkaç temrinde bulunmak istiyorum. Daha açılım süreçleri başlamadan önce hükümete yakın kişilerle bir araya geldiğimizde temel hak ve özgürlük çerçevesinin insanların dil, din ya da ırkına bağlı olarak verilmemesi gerektiği, bir Türkiye vatandaşının diğer vatandaşlarla eşit haklara sahip olmasının onun en bariz hakkı olduğu konusunda hemfikir olmuştuk. Daha sonraki süreçte açılım konusu gündeme geldiğinde, yine Ak Parti’den bir danışman arkadaşımın “Şiiler Açılım İster mi?” sorusuna ben de gülerek karşılık verip, açılım gerektirecek bir durumda değiller Şiiler, ancak onların talepleri var ve bu taleplerin öğrenilip karşılanması gerekir diyerek yanıtlamıştım sorusunu. Yine de tüm bunlardan kısa bir süre sonra televizyonlarda, gazetelerde, internet sitelerinde Şii açılımı üzerine yapılan tartışmayı görünce şaşırmadım da diyemem.

Şii açılımı süreci başladığı zaman, hükümetin bu konuda hiçbir hazırlığının olmadığını bildiğimden, kulislerde kısa bir araştırma yapmam konunun arkasında tam olarak nelerin olduğunu görmek için yetti. Bu konuda bariz bir stratejik hata vardı. Hem Şiilerin yaptığı hem de Hükümetin. Bu hataları şu şekilde sıralayabiliriz:

Hükümetin Süreçteki Hataları

1. Dünyada bu tür hak problemi yaşayan gruplara haklarının devlet tarafından iade edilmesi düşünüldüğünde, önce devlet bir akil adamlar topluluğu(AAT) kurarak, hakları verilecek kitlenin sosyo-kültürel dünyasını anlamak için veri toplamaya koyulur. Söz konusu AAT bir rapor hazırlamaya başlar. Örneğin Şii açılımı ve çalıştayı yapılmadan, AAT Şiiler nerelerde yaşarlar, nüfusları ne kadardır, nasıl bir hayatları vardır, ekonomik durumları nelerdir, sosyal aktiviteleri nelerdir, doğum oranları-ölüm oranları vs… gibi Şii toplumuna dair bir tanıma süreci başlatmak zorundaydılar. Şiilerle mülakatlar yapılmalı ve onların dertleri dinlenmeliydi. Ve daha sonra Şii Açılımı ve Çalıştayına gerek var mı yok mu, bu eldeki veriler ışığında değerlendirilmeliydi.

2. Şiiler hakkında evvelden bir zemin etüdü yapıldıktan sonra onlar hakkında yürütülecek sürecin hangi adla yürütülmesi gerektiği iyi anlaşılırdı. Şiilerin kendilerini Türkiye’deki Alevilerden ayrı bir kitle olarak gördüğü bilinen bir gerçektir. Ancak Hükümet, Alevi Çalıştayı altında Şiileri de  „Caferiler“ başlığı altında ele alarak, Şiilerin dini temayülleri hakkındaki bilgisizliğini yansıtmıştır.

3. Şii Çalıştayı konusunda kendini Şiilerin Türkiye’deki Lideri olarak gösteren Selahattin Özgündüz beyin tekliflerine güvenen hükümet, kendini bu sıfatla tanıtan şahsın, Türkiye Şiileri içerisindeki meşruiyetini hiç araştırmayarak, yanlış bir adım atmıştır. Eğer araştıracak olsaydı, Selahattin Bey’in Şiilerin geneli için bir camii imamından, Halkalı cemaati önderliğinden öteye bir şey ifade etmediğini kolayca görecekti.

4. Çalıştay toplantısında sadece camii hocalarından oluşan bir kitleyi muhatap alan Hükümet, Şiilerin kültürel ve entellektüel gücü hakkında ne kadar bilgisiz olduğunu göstermiş ve Şii açılımını aslında hiç ciddiye almıyormuş gibi bir imaj vermiştir. Şii açılımı için oluşturulan çalıştayın bir bölümü alimlerden oluşacak olsa da, üçte ikilik kısmının da Şii entelektüeller ve Şii büyüklerinden oluşması gerekiyordu.

Şiilerin Süreçteki Hataları

1. Şiiler Cumhuriyet serüveninin hemen öncesinde Türkiye topraklarına yerleşen veya Türkiye sınırları içerisinde kalan ve şimdilerde nüfusu 1,5 milyona yaklaşan bir kitle olmalarına rağmen bugüne kadar kendilerini anlatma konusunda gerekli hamleleri yeterince atamamışlardır. Bu tanıtma problemi çalıştay sürecinde de bariz  bir şekilde ortaya çıkmıştır. Şiilerin tanınmadığı toplumda Şiileri anlamak isteyenler, İran ya da Irak Şiilerini okuyarak Türkiye Şiiliğini anlamaya çalışmıştır. Oysa Türkiye Şiilerini tanımaya çalışan birisi İran ya da Irak Şiilerinden farklı alt yapılara sahip olduğunu- veya gerekli alt yapılara sahip  olmadığını- rahatlıkla görecektir. Açılım sürecinde de Hükümetin mal bulmuş mağribi gibi ilk gördüğü Şii din adamını tüm Şiilerin temsilcisi sanması manidardır.

2. Şiilerin 1920lerden başlayarak Türkiye’de yaşadıkları sosyal kırılmaları anlamadan Şiiler hakkında bir süreç üretilemeyecektir. Şiilerse kendilerini bu yönden de tanımamaktadırlar.  Türkiyeli Şiiler kendi kırılma noktalarını, siyasal algılarındaki yön değişimlerini ve Şiiliğin klasik teorileriyle kendi hayatlarının ortak ve farklı yönlerini göremiyorlar. Acaba Şiiliğin tarihsel evriminde Türkiye Şiiliğinin getirdiği yeni bir şeyler var mıdır sorusuna kaç kişi yanıt verebilir Şii toplumunda? Türkiye Şiileri kendilerini önemsemedikleri için bu sürecin sonunda haberleri olmuştur kendileri için kazılan mezardan. Şiiler kendilerini anlamadan ve kendi dünyalarının, toplumsal katmanlarının durumunu kavramadan Şii açılımı hakkında doyurucu şeyler söyleyemeyecekler.

3. Türkiye Şiileri klasik Şii teorisini tam olarak anlayamadıklarından, âlimler konusundaki tavırları da hiçbir zaman net olmamıştır. Dindar bir grup, âlimleri her ne olursa olsun eleştirmekten sakınırlarken, ayrı bir kesim âlimlik müessesesine  tamamen düşman oldu. Ancak âlimlerin eleştirilmesi ve toplumsal görevlerini bilmeleri, onların kontrolü, adaletlerinin tashihi gibi konular toplumun yükümlülüğü altındadır. Âlimin ölümü âlemin ölümü gibi tanımlanmıştır hadislerde, fakat toplum bu değerlere uzak olduğundan âlimler konusunda belirli bir tavır alamamıştır. Bir yerde dedikodusunu yaparken alimin  yanında önünde eğilmiştir. Bu kötü bir algıdır. Bu liderlik ve rehberiyyet felsefesinin tahrifidir aslında. Şiilerin açılım sürecinde bu kadar sıkıntı çekmeleri ve üzülmeleri yine toplumdaki liderlik müessesesinin tahrifinden kaynaklanmaktadır. Hadisler ezberleyen ya da Kuran hafızı olan her adam âlim olmadığı gibi, medrese mezunu olan ve camide namaz kıldıran her molla da siyasal önderlik vasfına sahip değildir. Şiiler bu gerçeklikten yola çıkarak bazı alimlere dur demeliydiler ancak demediler. Bu alimlerin değil Şiilerin suçudur. Âlimlik müessesi ve rehberiyet felsefesinin tahrifine ses çıkarmayan Şiiler, bu süreçte de yine evvelden tepki göstermeleri gereken insanlar tarafından suiistimal edilmiş ve yıpratılmışlardır.

4. Şiiler açılım süreci başladığından beri bu süreci eleştirmelerine ve makaleler yazarak fikir beyan etmelerine rağmen halen Şii entelektüeller bu sürecin sosyo-kültürel, ekonomi-politik ve sosyo-ekonomik boyutlarını içeren bir rapor yayınlamamışlardır. Bu da Şii entelektüellerin en büyük eksikliğidir. Bununla birlikte halen bu süreci manipüle eden alimler ekibine ve çalıştaya katılan din adamlarına gereken ortak tepki konulmamıştır. Rasthaber’in olağanüstü çabalarını saymazsak, ulusal çapta yayılan ve takip edilen tek bir Şii entellektüel ağının olmaması da ayrıca konuşulması gereken bir konu.

Yerel medyadaki insaflı insanların, özel sohbetlerimizde olayın içerisinde hiç yer almamalarına rağmen rahatsızlıklarını dile getiren din adamlarının ve Rasthaber yazarlarının sürekli kaleme aldıkları sürecin içerisinde yaşanan konuları bir kez daha dile getirmeye gerek duymuyorum.  Alimiyle, aydınıyla, siyasileriyle, tüccarıyla, genciyle, kadınıyla bütün kesimlerin ayrı ayrı veya birlikte katılımıyla başlatılacak çalıştayların düzenleneceği günler ümidiyle...

Hüseyin Beheştî

huseyin.behesti@yahoo.fr