Yeni-Osmanlıcılık…

Son zamanlarda menfi ya da müsbet anlamda tüm çevrelerde değerlendirip, eleştirilen bir düşünüş biçim olsa gerek “yeni-osmanlıcılık”! Yine de bazıları gibi kolayca bu kavramı belleklerde derinleştirmenin kolaylığından dem vurmak ya da hemen böylesi bir sürecin imkânsızlığı hakkında risaleler yazmanın zor olduğuna inanıyorum. Öyleyse “yeni-osmanlıcılık” söyleminin insanlar arasındaki yansımalarına bakmamız ve daha sonra da bu söylemi yeniden tahayyül etmemiz gerekiyor. Toplum belleğinde bu kavramın yanlış şekillerde derk edildiği herkesin bildiği bir gerçektir. Gerçekten bize neler ifade etmektedir bu kavram?

Ülkemizde halk kitlelerinin hepsi ilk dönem Cumhuriyet rejiminin tüm çabalarına rağmen Türkiye devletinin Osmanlı devletinin mirasçısı olduğunu kabul etmektedir bugün. Kimileri böylesi bir mirası kabul etseler de geçmişlerini karanlık bir dönem olarak görme eğilimindeyken, Cumhuriyete batı tipi bir Rönesans havası verirler. Aslına bakarsanız ilk dönem Cumhuriyet rejiminin tam olarak Osmanlı’yı reddetme eğilimi de burada yatmaktadır. Osmanlı Türkiye insanının modernleşme sürecinde kara bir sayfadır ve medenî(!) Türkiyeli Osmanlı’yı reddettiği derecede medenîdir. Şu anki bahis konusu kitlenin bu ilk kitleden tek farkı Osmanlı’nın varlığını kabul etmeleridir. Çünkü cumhuriyet projesinin de bir Osmanlı iç hesaplaşması olduğunu görmüşlerdir. Osmanlı’yı bir diğer kitle ise tabir yerindeyse her şeyiyle sütten çıkma ak kaşık olarak tanımlar ve Osmanlı’nın siyasi konjonktürler içerisinde hareket eden bir mekanizma olduğunu unutarak, iktidar mücadelesi vermiş Osmanlı hanedanına geçmişlerinin her şeyini kutsayan cahiliye dönemi insanı timsali sıkı sıkıya sarılmaktadır. İşte bu iki yaklaşıma haiz guruplar için de farklı yansımalara sahiptir “yeni-osmanlıcılık” kavramı.

Yukarıda söz konusu ettiğimiz ilk retçi kitle, “yeni-osmanlıcılık” hareketine bir ihanet ve güdüm kampanyası olarak bakarlar. Aslına bakarsanız bunun da anlaşılır tarafları vardır. Çeyrek asırlık zaman diliminde “yeni-osmanlıcılık” sözleri edilerek birçok harita ve söz ortaya atılmıştır kamuoyunda ve bunlardan birçoğu da BOP’ni desteklemek için tasarlanan şeyler olmuştur. Bu açıdan da bakıldığında  “yeni-osmanlıcılık”ın bu menfi tahayyülleri çok normal ve hatta anlaşılabilirdir.

Osmanlı’yı bir imparatorluk olarak düşündüğümüzde ve dünyanın İskender, Roma, Osmanlı ve Amerika gibi imparatorluklarla yaşadığı tecrübeleri hesaba kattığımızda “yeni-osmanlıcılık”ın belli kitlelere emperyal bir hareket olarak görünmesi de çok normal olacaktır. Bu emperyal görüngü Osmanlıyı reddeden-etmeyen herkesin kafasında rahatça belirecektir sanırım. Bu Osmanlı düşüncesinin sadece bir dönemdeki yansıması olarak ortaya çıkmıştır. Ve insanlar Osmanlı Devleti/İmparatorluğu ayrımı içerisinde “yeni-osmanlıcılık”ı bir imparatorluk hülyası olarak değerlendirme eğiliminde olmuşlardır.

Osmanlı’yı küllerinden doğması beklenen anka timsali sürekli kutsayan ve tarihi gerçekçi gözlerle değil, retçilere karşı bir tepki mantığıyla okuyan kitle ise “yeni-osmanlıcılık”ı her ne şekilde olursa olsun kabul etme eğilimindedirler. Öte taraftan “yeni-osmanlıcılık”ı tasarlarken emperyal bir Türkiye hayali içerisinde Osmanlıyı geriye getirme çabaları vardır bu kavramı dillendirenlerin beyninde. Fakat bu tepki her ne kadar kendi içerisinde tarihin imlerini gün içerisinde yeniden değerlendirmek açısından çok güzel görünse de, Osmanlı’yı bir coğrafi ve sosyo-kültürel etken olarak diriltme çabasının ağır basacağı bu sürecin saptırılmaya ve iyi yönetilmezse kullanılmaya çok müsait olduğu ortadadır. Bir kere Osmanlı tahayyülünde bir devlet tasarlamak sürecinde neler olacağı halen açıkça ortaya atılmamıştır. Diğer taraftan Brooking CEO’larının New Ottomanism ile BOP projesinin üstü örtük yeni tarzını anlatmaya çalıştıkları da hepimizin malumudur. Bu açıdan da bölgesinde bir İmpartorluk hayali kurmaya çalışacak Türkiye’nin konjonktürel olarak Amerikan siyasetine tepkisel bir tavır alarak bu süreci tasarladığını düşünmek zor olacaktır. Çünkü “yeni-osmanlıcılık” Amerika’nın bir nevi Atina imparatorluğu modeline benzer şekilde tasarladığı özerk imparatorluklar sürecine destek olacak şekilde bugün Amerikan think-tank’leri tarafından derinlemesine tartışıldığı bilinen bir konudur. Peki, öyleyse hükümetin bugün aldığı konum açısından Türkiye’nin dış siyasetteki tavrı birilerinin dediği gibi “yeni-osmanlıcılık” temelli bir emperyal ülkü müdür? Bu ülkü de Amerikan tasarımına dayalı bir hareket midir?

Post-Osmanlıcılık…

Açıkçası tek kutuplu bir dünya öngören imparatorluk düşüncesi hiçbir zaman Atina örneğinde olduğu gibi algılanmamıştır. Bu yüzden de Atina imparatorluk olma iddiasına girmeden yıkılmıştır. Ancak Roma siyasi hareketi imparatorluğa yönelmiştir çünkü kuşatıcı ve askeri açıdan da baskıcı olmuştur. Bugünün dünyasında yaşanan bunca iktisadi ve iklimsel problemin içerisinde dünya bir gerçekliğin farkına varmıştır ki, o da emperyal düşüncenin yani tek kutuplu bir dünyanın insanoğlunun sorunlarını çözmede ancak bir gurup insanın kaygılarını yansıttığı gerçeğidir. Bugün Kopenhag İklim zirvesinde kitlelerin daha müdahil oldukları bir dünya istemeleri de bundan ileri gelmektedir.

Gelelim Türkiye’nin siyasi düsturuna. Türkiye ilk kuruluşunda “yurtta sulh cihanda sulh” söylemiyle bir nevi yeni bir insanlık tepkisi atmıştır ortaya. Bu Osmanlı devlet geleneğinden ve tarihsel tecrübesinden beslenen bir devlet yapısı içerisinde insanlıkla askeri mücadeleyi bırakıp(yani imparatorluğun menfi yönü olan askeri istibdat ve dünyaya karşı yaptırımcı halden vazgeçmek), insanlık ortak mirasından barışla beslenen bir ülke yaratma tepkisi olarak ortaya çıkmıştı. Ancak sonralarda mevcut iktidar bu hedefinden kopup başka mecralara akınca bu özlem ta bugüne kadar rafa kaldırılmıştı. Bugün gelinen noktada hükümetin tasarladığı devlet ülküsü Amerikan CEO’larının tasarladığı türden bir “yeni-osmanlıcılık” düşüncesinin bu topraklarda tutmayacağını ve Türk imparatorluk tecrübesinin de tüm dünya toplumlarının tecrübelerinden daha fazla olduğu düşünülerek tasarlanmaya çalışılmaktadır. Türkiye’deki think-tankler bu konunun daha derinden resmedilmesi için uğraşmaktadırlar. Osmanlı bu toprakların tarihine tohum atmış bir tecrübedir ve bu tecrübeden faydalanılmalıdır. Osmanlı’nın doğruları da vardır hataları da. Bunları iyi değerlendirmeli ve hatalarından vazgeçilip, doğruları bugünün konjonktüründe bir kez daha tasarlanmalıdır. İşte böylesi bir mantıkla “yeni-osmanlıcılık”ı bir hayalet çağırma merasimi olarak, Osmanlıyı tarihten getirip diriltmek hülyası gibi nâmümkün bir hedef olarak tasarlayan zevatın aksine bugünün düşünürleri Türkiye’ye “post-osmanlıcılık”ı hediye etmişlerdir. Bu çevresine ve dünyasına barış getiren ve geçmişinden beslendiği ölçüde Osmanlı ve dünyaya daha yeni şeyler sunduğu ölçüde de onu aşan(post-) bir Türkiye tasarlamaktır. Bu emperyal dünya görüşünün tek kutupluluğundansa, herkes adaleti hak eder düsturundan beslenen, herkesin söz sahibi olduğu bir dünya tasarlama çabasıdır. Türkiye önce kendi içinde barışı getirecek ve bir bütün olacaktır, sonra da coğrafyasına bu bütünlüğü getirmek için çağrıda bulunacaktır. Türkiye ve komşularının bir “post-ottomanism” olarak ileriki dönemlerde aralarındaki sınırı gereksiz bir şey olarak addettikleri günleri de görmek mümkün olacaktır. Çok merkezli Ortadoğu’da ortak hareket eden, barış isteyen birçok toplum… Güzel bir hayal olsa gerek…     

Hüseyin BEHEŞTÎ

www.huseyinbehesti.com