Bismillah…

Ey Resul’üm de ki, İşte benim yolum budur. Ben bir görüş ve anlayış üzere Allah’a davet ediyorum insanları. Ben ve bana tabii olanlar böyleyiz(Yusuf 108).

Giriş

Soğuk savaş yıllarının sonunda Liberalizmin zaferini açıklamasından beri dillendirilmeye çalışılan ve daha geniş bir perspektifte bakıldığında modern kuramcıların çok erken denilebilecek dönemde dile getirmiş oldukları “ideolojilerin sonu” söylemi daha ikinci dünya savaşının bitiminin peşine gelen yıllarda ortaya atılmıştı. 1960 yılında Seymour Martin Lipset’in The Political Man(Politikacı) kitabında ve 1962 yılında da Daniell Bell’in The End of Ideology: On the Exhaustion of Political Ideas in the Fifties(ideolojilerin sonu: 50’lilerde siyasi düşüncelerin tükenişi) adlı kitabında dile getirilmiştir söz konusu düşünceyi. Aslında bu aşamada ideolojilerin yine saf bir siyasi sistemden ötesi olamayacağını ileri gören görüş temel alınarak yapılan yorumlar söz konusudur.

İkinci dünya savaşında Nasyonal Sosyalizmin ve Faşizmin devrilişi akabinde başlayan iki kutuplu dünya düşüncesi, doğu ve batı bloklarının siyasal arenada iki farklı ekonomik programı uygulamaları ve devlet politikalarının halen ekonomik söylemlere endekslenmesi sonucunda söylem bazındaki farklılıklar siyaset bazında tek bir harekete indirilmiştir. Reel politikçiler yerlerinden oynamış ve dünya liberalistlerin söylemleriyle yeniden şekillenmeye başlamıştır. Tüm bu süreç içerisinde Bell’in daha 1962’de ortaya attığı ideolojilerin sonu söylemi liberal hamlelerden biri olarak ortaya çıkmıştır. Bu da liberal söylemin kıta Asya’daki sosyalist düşünceye kendini kabul ettirme ve kamuoyunu sosyalizmin yenilgisine inandırma düşüncesiydi. Ve tüm açıklanması gereken şeyler de işte burada başlamıştır.

İkinci dünya savaşıyla dünya iki cephe halindedir: Sosyalist cephe ve Liberal-Kapitalist cephe. Her iki cephe de ideolojik cepheler olmakla birlikte köklerinde ideolojik olmadıklarını iddia eden söylemlere sahiptirler. İki cephe de ideolojiden başka bir şeyler anlar. Ancak gerçekten de ideoloji nedir ve liberal cephe neden ideolojinin sonunu getirmek istemektedir?  Biz bu yazı dizisinde bu ve bundan sonraki yazılarda ideoloji nedir, İslam’ın ideoloji tanımı nedir, ideolojilerin ölümü ne’yi ifade etmektedir ve Medeviyyeti(Mehdilik Düşüncesi) bir ideoloji olarak düşünmek mümkün müdür türünden soruları yanıtlamaya çalışacak ve sizlerle ortak bir düşünme etkinliği yapmaya koyulacağız Allah nasip ederse. Dilerseniz başlayalım…

İdeoloji Nedir?

İnsana korkunç gelen bir kelime: ideoloji. Bir düşünceye ideolojik denildiğinde hemen uzaklaşılır etrafından Türkiye’de. İnsanoğlunun geneli böyledir aslında. İdeoloji lanetlik tüm hareketleri tanımlar insanoğlu için ama daha çok siyasi, daha çok erke değin. Peki, gerçekten öyle midir ideoloji? Gerçekten korkulacak bir geçmişi ve anlamı mı vardır?

Kelimeyi ilk kez Fransız düşünür Destutt de Tracy kullanır. Anlamı hiç de hafife alınacak gibi değildir. İdeologie(düşünce bilim): idéo(düşünce) – logie(bilim). Tam da böyle ciddi bir anlamda tasarlar sözcüğü de Tracy. Hatta ona göre bu bilim insanoğlunun bilinçli olarak üreteceği tüm fikirlerin köklerini saptamakla uğraşacaktır. Dahası, zoolojinin ilgilendiği hayvanların aksine bu bilim homo-saphien’nin(eski insan) düşünce kalıplarını incelemeye adayacaktır kendini. Fakat devrim Fransa’sında böylesi sevecen bir anlamla kullanılan sözcüğün akıbeti umulduğu gibi gitmez. Napolyon’un başa gelmesiyle devrim değerleri çark ettiği gibi, Katolik kilisesiyle işbirliğine koyulan Napolyon, istenmeyen ve aşağılık olan kitleleri tanımlamak için ideolog kelimesini kullanır. Artık ideoloji Napolyon’un deyimiyle “tanrı tanımaz” kitleye ait bir kötülük ibaresidir. Giderek aynı dönemde sözcük sol düşünceleri tanımlamak için kullanılmaya başlar. İdeologlar aynı zamanda solculardır artık.

Bugünkü anlamında sözcüğü ilk kullanan Marks ve Engels ikilisi. Marks ideolojiyi, toplumu bilinçli ya da bilinçsizce olumsuz yönde etkileyen inançlar ve düşünceler sistemi olarak tanımlamıştır. Burada Marks’ın da ideolojiyi kötü bir anlamda değerlendirdiğini görmek ileriki dönemde Marks’ın düşünceleri etrafında şekillenecek Komünist ideolojinin ideolojiye bakışını anlamak açısından da önemlidir. Öte taraftan Marks ve Engels’te ideoloji her zaman “resmi/baskın ideoloji” kavramıyla eşanlamda kullanılmıştır. Onlara göre baskın yönetici kitlenin eşitsizlik ve zulmünü devam ettirebilmesi için gerekli fikirsel sistemin adıdır ideoloji. Alman İdeolojisi adlı kitapta Marks ve Engels düşüncelerini şöyle dile getirir:

“Yönetici sınıfların düşünceleri tarihin her döneminde egemen düşünceler olmuştur. Diğer bir deyişle, toplumdaki egemen yönetici toplumsal sınıf aynı zamanda toplumdaki egemen düşünsel güçtür. Maddi üretim araçlarını elinde bulunduran sınıf, zihinsel üretim araçlarına da sahiptir”.

Marks ve Engels’in ideolojiye bakışları ideolojiyi olumsuzlama çerçevesinde olmuş ve ideoloji kelimesi kapitalizme ait bir şiar olarak şekillenmiştir. Yine de daha sonra Komünizmin teorisyenleri ve uygulayıcıları komunda olanlardan biri olan Lenin’in Komünist ideoloji de olabileceğine dair sözleri, Marks’ın görüşü gibi ideolojinin kapitalizme ait bir şiar olduğu düşüncesinin Marksist çevre arasında da değişime uğradığını göstermiştir. Marks ve yandaşlarının 19.yy.da ekonomi ekseninde çevirdikleri ideoloji tartışmaları, 20.yy.da da aynen devam etmiş ve Sosyalist cephe ile Kapitalist cephe arasındaki soğuk savaş ikinci dünya savaşının peşine giderek alevlenmiştir. Ancak gerçekten ideoloji dedikleri şey tam olarak nedir acaba? İdeolojinin tanımı Napolyonvari ya da Marksvari yapılabilir mi? Liberal yorumuyla her şeyi yıkmaya hazır bir bomba konumda olan düşünce mi yoksa Komünizmin öngördüğü gibi yönetimdeki kitlenin düşünceleri mi?

İdeoloji neşvünema ettiği topraklarda kullandığı ilk anlamından göründüğü üzere geldiği son anlamına kadar, halen tanımlanamamış ya da tanımlanmaya korkulmuş bir sözcüktür. İdeolojiyi vehimlerden ibaret gören düşünürlerden(1) tutun, ideolojiye bir dinmişçesine gönül veren ideolojistlere(2) kadar tüm kitleler tam bir sadakatle ideolojinin tanımını yapmamışlardır. Bizlerin görevi bugünün seküler(3) toplumlarının ortaya attığı “ideolojilerin sonu” düşüncesini tartışmadan evvel Müslüman bireyin(4) ideolojiden ne anladığını ve ne anlaması gerektiğini bilmeliyiz.

İdeoloji bugünün toplumunda başta da belirttiğimiz gibi menfi yönleri fazla olan düşünsel sistemi ifade eder. Söz konusu düşünsel sistem daha fazla siyasidir. Çünkü ideoloji kelimesi halen toplum içerisinde Napolyon’un ifade ettiği anlamıyla, yönetimdeki kitleye karşı erki elde etmeye çalışan kitlenin çıkış paradigmasından varılacak noktasına kadar her şeyi anlatan lanetli düşünsel sistemi anlatır.

Yine de bize göre ne Marks’ın dediği gibi ne de Napolyon ve yandaşlarının öne sürdüğü gibidir ideolojinin tanımı. İdeoloji tanımı yapılmadan önce bu söz konusu tanımın birkaç açıdan yapılabileceğini düşünsek de aslında her biri farklı yönlerden tutmakla tüm bu tanımlamalar ideolojinin amacının tek olduğunu gösterir. O da tarihi yeniden-yazmaktır. Evet, ideolojilerin amacı tarihi-yeniden yazmaktır. Amacı belirlenen bu şeyin tanımı ise bize göre şöyledir: Tanrı, insan ya da bir topluluk tarafından belirlenen ülküye ulaşmak için gidilecek yoldan tam bir güvenle gitmeyi sağlayan, insanı, mekânı-zamanı yeniden canlandırmak, tarihi yeniden-yazmak üzere yine Tanrı, insan ya da bir topluluk tarafından ortaya koyulan sistemin düşünsel alt-yapısıdır. İdeolojinin bize göre tanımı böyledir. Böylesi bit tanım ile dünyadaki kendini sistematik olarak tanımlamış düşünsel hareketlerin her biri ister dini altyapılı olsun, ister kültürel, ister de başka bir paradigmadan neşet etsin hiç fark etmez, bunlar yukarıdaki tanıma uygunluk sağladıkları sürecek ideoloji olarak tanımlanacaktır. Tüm bu gelinen noktada önümüze İslam’ın ideoloji yorumu nedir gibi bir soru çıkacaktır. Bu konu ise bir sonraki makalenin konusu olacaktır. Vesselam…

Notlar:

1-   Ricoeur İdeolojiyi ütopya sözcüğüyle eş görür ve nasıl ki ütopya hiçbir yerde yok anlamına geliyorsa, ideoloji de tıpkı ütopya gibi bir hayalden, bir vehimden ibarettir. Bkz, Ricoeur, l’Idéologie et l’Utopie

2-   Aslına bakarsanız, ideolojilerin tümü açıkça bir din üretmek istemeseler de, amaçlarında tarihi-yeniden yazmak ve insan ve mekânı değiştirmek olduğundan varoluşsal öneriler sunarak dinleşme yoluna giderler. Yine de ideolojiyi bir din olarak tasarlamayan ve hatta dini Marksın deyiminde olduğu gibi bir afyon olarak ele alan ideologlar, giderek kendilerini de dinleştirmişlerdir. Uygulamalı bir okuma için, Türkiye’deki Kemalist ideolojinin iyice incelenmesini tavsiye ederim. 

3-   Sekülerden kastımız saf bir laiklik değil, aksine tüm bir emperyalist-liberal zihniyeti açıklayan sekülerizm düşüncesidir.

4-   Müslüman birey derken katı bir bireyselcilik ve modern İslam taraftarlığı yaptığım anlaşılmamalıdır. Müslüman birey konusu çok geniş olmakla birlikte, şu kadarı demeliyiz ki, Müslüman birey, ümmetin içerisinde bir fert olmakla birlikte, tek başına, bir birey olarak yeryüzünden bulunduğunda da “tek başına bir ümmet” olma yetisine sahip insandır. Kuran-ı Kerim’de geçen “İbrahim tek başına bir ümmeti”(Nahl 120) ibaresi bu açıdan çok ilginçtir.   

Hüseyin BEHEŞTÎ