Günlük hayatın vazgeçilmez olgularından biri seyahat.  Her gün binlerce insan bir yerden bir yere yolculuk eder. Böylece her birimiz turist diye anılırız. Turist seyahat eden insan anlamını alır genelde. Fakat daha özel anlamıyla (budunbilimcilere göre) “turist belli bir süre zarfında belli bir yerde kalan insandır.” Le Français dans le Monde dergisinin Nisan 2000 sayısında Marc Augé(1) ile yapılan röportaj “turist olma” durumu üzerine besleyici bilgiler sunmakta. İsterseniz Augé’ye kulak verelim önce.

“Aslında biraz daha ileri gidersek, (budunbilimcilerin bir yerde belli bir süre zarfında aynı yerde kalan insan tanımlarının aksine) turistin gelip-geçen insan olduğunu söyleyebiliriz. (…) Turistler elbette kendi evlerinden ayrıldıklarında bir yer, manzara görme konusunda açlığa sahiptirler ancak bu istek çatışkılarla doludur. O evinden ayrılır ancak tam olarak değil: 15 günde, 3 haftada her şey tecrübe edilir. (…) Bu ( seyahat eden insan) turist 19.yy.ın seyahat eden insanı ile aynı değildir. Her şeyden haberdar olarak gider gideceği yere. Aradığı şey tamamıyla fizikseldir. Televizyondan keşfettiği yeri vücudunda yaşar. Güzel olanı arayışta Turistin modern bireyciliğin bir betisi(figür) olduğu söylenebilir.”

“Turist olma” durumu Augé için bunları ifade etmekte. Bu açıklamaların ışığında dilerseniz tanımlamaları biraz daha açalım.

Turist denildiğinde bugün aklımıza seyahat eden insan gelmekte. Peki, gerçekten nedir turist? Fransızcadan dilimize geçmiş bir sözcük: turist. Fransızcada “touriste” (turist) sözcüğü vardır. Bu sözcük kendi içerisinde “tour”(2)(tur) sözcüğünü de barındırmaktadır. Tour sözcüğü “gezinti, etrafını çevirme, çevirim, dolaşma…” anlamlarına, Touriste ise “bu edimi(gezme)  gerçekleştiren kişi” anlamına gelmektedir. Ve gezen kişi modern dünya içerisinde daha da özel bir anlam almış ve “keyfiyet üzere gezen kişi” anlamını kazanmıştır. Ancak aynı zamanda bu “gezme” ediminin yanına “seyahat etme” anlamı da eklenmiştir. Yani touriste artık “quelqu’un qui voyage pour son agrément”(3)dır. Touriste sözcüğü bu anlamı kazandıktan sonra “voyageur” (voyajör) sözcüğü hepten unutulmaya yüz tutmuştur. Çünkü seyahat eden (seyyah/voyageur) ile gezen(gezen/touriste) aynı şeyi karşılamaya başlamıştır.

Voyageur denildiği vakit her zaman akıllara 19. asır gelir Avrupa için. Voyageur genellikle günümüz Avrupa’sında 19.yy.ın sınır-tanımaz gezginlerini hatırlamak için kullanılır. Avrupalı özellikle de Fransız aydınlar 19.yy.da belli amaçlar doğrultusunda dünyanın çeşitli bölgelerine seyahat etmişlerdir. Chateaubriand, Baudelaire, Hugo, Flaubert bu seyahat edenlerden birkaçıdır. Bunun yanında Mısır seferinden önce Napolyon tarafından keşif için gönderilen aydınlar da vardır. Bu dönemleri dikkatle incelersek “Voyageur”lerin her zaman bir amaç için seyahat ettiklerini görürüz. Bu amaç genellikle Hıristiyanlıktır aydınlar için. Mesela yine bu dönemde keşif için Çin’e giden Cizvitlerin varlığından da haberdarız. Hâsılı, “voyager”(voyaje) eylemi her zaman amaç içerir. Yani “bir şey için” seyahat ederiz. Dini yaymak için, bir doktrine zemin aramak için ya da ticaret için. Fakat bugün kullandığımız “touriste” sözcüğü kesinlikle “amaç” içermemektedir. Bir keyfiyet, bir benmerkezcilik vardır. Bu dakika yine Augé’ye kulak verelim:

“ (…) Elbette “touriste” “voyageur” değildir. Touriste kesin ve ürkünç birisi, her şeyi bildiğine inanan, her şey üzerine fikir beyan eden, benmerkezci bir varlıktır.(…)”

Bu açıklamaların da ışığında son bir ayrım yapabiliriz: “voyageur” kendi istekleri ya da sırf öz-benliği için değil bir amaç ve bir yarar uğruna seyahat eden insan olmasına karşın, “touriste” tamamıyla keyfiyet ve benmerkezcilik için seyahat eden insandır.

Tüm bu açıklamaları Avrupa dillerinden dilimize geçen bir sözcüğün, “turist” sözcüğünün anlamsal boyutta günümüzde neyi imlediğini belirlemek için yaptık. Şimdi de bu sözcüğün tarih içerisinde dilimizde nasıl bir şekilde geliştiğini ve bize anlamsal açıdan neler çağrıştırdığını görmeyi deneyelim.

Seyahat etmek bizim tarihimizde özellikle İslam’ın kabulünden sonra önemli bir yere sahip olmuştur. En genel anlamından, en özel anlamına, bu söz öbeği bizim tarihimiz için önemli çağrışımlara sahiptir. Seyahat kelimesi aslında “siyahat” kelimesidir. Zamanla Türkçe içerisinde “seyahat” halini almıştır. Arapça siyahat kelimesi “ibret, Allah’a kulluk etmek ve ibadet için yeryüzünde gezip dolaşmak” anlamına gelir. Aynı zamanda süyuh kelimesi ile aynı köktendir. Süyuh “akarsuyun akması” ve aynı kökten gelen diğer bir kelime de “seyh” kelimesidir. “Seyh” kelimesi de “sefer” anlamına gelmektedir. Tüm bu aynı kökten gelen sözcükler de seyahat sözcüğünün “voyage”(voyaj) sözcüğüyle aynı anlamları karşıladığını gösteriyor. Seyahat sözcüğü de “voyage” gibi bir amaç için yapılmaktadır. Buradaki amaç; “inançlar için” yapılmasıdır. Seyahat sözcüğünden sonra karşımıza “seyahat eden” anlamında “seyyah” sözcüğü çıkmakta. Seyyah “siyahat”ın gerekleri doğrultusunda gezip dolaşan/tebdil-i mekân eden kimsedir. Tarihimizde de seyyah denildiği zaman hepimizin hatırına derhal Evliya Çelebi gelir. O da seyahat etmenin gereği olarak amaçlar doğrultusunda gezmiş ve gezdiği yerlerde gördüklerini yazarak “Seyahatname” adında bir eser ortaya koymuştur.

Seyahat’in seyyaha yüklediği görev görüldüğü üzere tamamıyla dinle ilintilidir. Aslında bir anlamda seyahat seyyah için “seyr-ü sülük”e devam edişin yollarından biridir. Çünkü seyahat eden insan Allah için seyahat etmektedir. Allah için seyahat ederken aynı zamanda ibadet de etmektedir. İşte tüm bir seyahat süresince seyyah sanki tarikata devam ediyormuş gibi ( yani seyr ü sülük de imiş gibi ) yaşam sürer. Tüm bu ek bilgilerden sonra konuya kaldığımız yerden devam edelim.

Tarihte Türkçede “eğlence için gezme” edimini anlatmak üzere “seyahat” değil “seyir” sözcüğü kullanılmıştır. Ancak turisti karşılamak için de yine seyyah kullanılmıştır. Bir de “gezgin” sözcüğü de “turisti” karşılamıştır. Ancak tam anlamıyla o gün için bir turistin varlığından söz edilemez. Zaten söz edilebilir olsa idi biz bugün turist yerine gezgin sözcüğünü tercih ediyor olmaz mıydık?

Bugün itibarıyla dünya için genel bir sözcük turist. Gezen, gören insanı tanımlıyor. Ancak çok sığ ve tatsız bir sözcük. Bir kere benci. Hiçbir zaman bir anlam uğruna gezmeyen insan turist. Gezdiği yerlerde hayatı sadece fotoğraf makinesinin objektifinden seçtiği karelerden ibaret gören bir zihniyeti barındırıyor turist sözcüğü kendi içinde. Ancak tüm bu sığlığına rağmen ne “seyyah gelir dilimizin ucuna ne de gezgin”. Bilgi çağı adı altında var olan bilgilerimizi unutuyoruz. Modernizm her gün birkaç sözcüğü alıyor elimizden. Bu yazıda biz sadece birkaçına değindik peki ele alamadığımız ve alamayacağımız daha binlercesi ne olacak? Biz modernizmin bu soykırımına göz yumdukça hiçbir şey olmayacak. Yalnızca sözcüklerini kaybeden insanlık giderek tarihöncesine dönecektir. Acaba Hegel haklı mıydı; “tarihin sonu” mu gelmekte?

1 Marc Augé Fransız Seyyah ve Budunbilimci. 1935’de Paris’te doğdu. Afrika’da görev yaptı. Toplumsal Bilimler Yüksek Öğretim Enstitüsünde eğitmenlik yaptı. 1980’lerin ortasından beri budunbilimsel araştırmalar yapmakta.

2 Bu arada “le tour” sözcüğü “tourner” eyleminin isim halidir. Tourner eylemi de Fransızcada “gezmek, dolaşmak, etrafında dolaşmak…” gibi anlamları karşılamakta.

3 Eğlence için gezen kişi

         Hüseyin BEHEŞTÎ

            Huseyn_tr@yahoo.fr

            www.huseyinbehesti.com